Nhuận bút là khoản trả cho người viết. Có bốn cách tính phổ biến, mỗi cách phù hợp với một loại công việc khác nhau.
Theo số chữ
Cách phổ biến nhất với nội dung trên mạng. Đơn giản, dễ thỏa thuận, dễ kiểm.
Nhược điểm ít được nói tới: nó thưởng cho bài dài. Mà trong nghề viết, phần khó và có giá trị nhất thường là cắt bớt — viết một trang cho rõ khó hơn viết ba trang.
Vì vậy trả theo chữ hợp với nội dung có độ dài chuẩn hóa, và ít hợp với bài đòi hỏi cô đọng.
Theo bài
Một mức giá cho cả bài, bất kể dài ngắn. Cách này thường công bằng hơn cho cả hai bên vì nó gắn giá với kết quả chứ không với số lượng.
Điều kiện để nó chạy được: phải mô tả rõ bài đó gồm gì — chủ đề, độ dài khoảng bao nhiêu, có cần phỏng vấn không, có cần ảnh không, bao nhiêu lần sửa.
Không mô tả rõ thì cách này dễ thành bất lợi cho người viết, vì phạm vi công việc có xu hướng phình ra sau khi giá đã chốt.
Theo phần trăm doanh thu
Dùng với sách và một số dạng tác phẩm khác. Người viết nhận một tỷ lệ trên doanh thu hoặc trên giá bìa, tùy thỏa thuận.
Ba điểm cần rõ trong hợp đồng dạng này:
- Tính trên cái gì — giá bìa hay doanh thu thực thu. Hai con số này chênh nhau đáng kể.
- Có tạm ứng không, và tạm ứng đó có bị trừ vào phần chia sau này không.
- Báo cáo bán hàng — bao lâu một lần, người viết có quyền yêu cầu đối chiếu không.
Theo giờ
Ít dùng cho viết bài nhưng hợp với các việc khó ước lượng trước: biên tập, viết lại nội dung có sẵn, tư vấn nội dung, họp và làm việc cùng nhóm.
Cách này bảo vệ người viết khi phạm vi công việc không rõ, nhưng đòi hỏi ghi chép thời gian trung thực và một mức độ tin cậy nhất định giữa hai bên.
Chọn cách nào
Một cách chọn gọn:
- Công việc lặp lại, độ dài chuẩn → theo chữ hoặc theo bài.
- Công việc đòi nghiên cứu, phỏng vấn, hoặc cần cô đọng → theo bài, với mô tả rõ phạm vi.
- Tác phẩm dài hơi, có khả năng bán lâu dài → theo phần trăm, kèm tạm ứng.
- Phạm vi chưa rõ hoặc hay thay đổi → theo giờ.
Những gì hay bị quên khi báo giá
Người mới thường chỉ tính thời gian ngồi viết. Nhưng một bài hoàn chỉnh còn gồm:
- Đọc tài liệu và tìm hiểu chủ đề.
- Liên hệ và thực hiện phỏng vấn, nếu có.
- Trao đổi với bên đặt bài về hướng bài.
- Các vòng sửa.
- Tìm hoặc xử lý ảnh, nếu thuộc phạm vi.
Với nhiều loại bài, thời gian ngồi gõ chỉ chiếm một phần nhỏ. Báo giá dựa trên phần đó là tự đặt mình vào thế thiệt ngay từ đầu.
Số vòng sửa
Đây là điều khoản đáng đưa vào mọi thỏa thuận, dù nhỏ: giá đã chốt bao gồm bao nhiêu vòng sửa, và ngoài số đó thì tính thế nào.
Không có điều khoản này, một bài giá cố định có thể kéo dài qua sáu bảy vòng chỉnh — và toàn bộ phần chênh đó do người viết gánh.
Hỏi đáp nhanh
Nhược điểm ít được nói của cách trả theo chữ là gì?
Nó thưởng cho bài dài, trong khi phần khó và có giá trị nhất của nghề viết thường là cắt bớt — viết một trang cho rõ khó hơn viết ba trang.
Với sách trả theo phần trăm thì cần rõ những gì?
Tính trên giá bìa hay doanh thu thực thu, có tạm ứng không và tạm ứng có bị trừ vào phần chia sau không, và báo cáo bán hàng bao lâu một lần.
Những gì hay bị quên khi báo giá?
Đọc tài liệu, liên hệ và thực hiện phỏng vấn, trao đổi với bên đặt bài, các vòng sửa, và xử lý ảnh. Với nhiều loại bài, thời gian ngồi gõ chỉ chiếm một phần nhỏ.
Điều khoản nhỏ nào nên có trong mọi thoả thuận?
Giá đã chốt bao gồm bao nhiêu vòng sửa, và ngoài số đó thì tính thế nào. Thiếu nó thì một bài giá cố định có thể kéo qua sáu bảy vòng chỉnh, và toàn bộ phần chênh do người viết gánh.
